مدیریت عدم‌قطعیت‌ها

0

مهمترین کاربرد تخمین اطلاعاتی کوشش برای نیت‌خوانی رقیب و گمانه‌زنی و تصور خلاقانه از توانایی رقبا است. 

اختصاصی/ افق آینده‌پژوهی راهبردیاگر انسان‌ها قدرت پیش‌بینی داشتند به این معنی بود که آن‌ها می‌توانند مولفه‌های سازنده آینده را شناخته و تغییر و تحولات این مولفه‌ها را به دقت پایش و پویش کنند. در این حالت نه عنصر «پیچیدگی[1]» و نه عنصر «عدم‌قطعیت[2]» مانع از کشف آینده نمی‌شدند و امکان ساخت آینده دلخواه بسیار افزایش می‌یافت، که این امر باعث تقویت قدرت تصمیم‌گیری می‌شد. در واقع این آرزوی هر شخص و هر سازمانی است که بتواند مولفه‌های سازنده آینده را شناخته و با پیش‌بینی دقیق، از امکانات و فرصت‌های خود برای رسیدن به آینده دلخواه استفاده کند. اما در واقعیت، ما شاهد پیچیدگی و عدم‌قطعیت‌های بسیار زیادی هستیم که رفته رفته به نظر می‌رسد بر دامنه این پیچیدگی‌ها و بر تعداد این عدم‌قطعیت‌ها افزوده می‌شود، و این مسئله امکان پیش‌بینی را کاهش داده و توانایی افراد و سازمان‌ها را در ساخت آینده دلخواه تضعیف می‌کند، و از این روی هزینه‌های آن‌ها برای مواجهه و مقابله مناسب‌تر با آینده را سنگین‌تر می‌کند.

بی‌شک بخش مهمی از موفقیت یک شخص و سازمان وابسته به میزان شناخت و تسلط بر آینده است که لازمه آن در وهله نخست مدیریت پیچیدگی‌ها و شناخت عدم‌قطعیت‌ها و کاهش این عدم‌قطعیت‌ها است. برای مدیریت پیچیدگی‌ها از روش‌های همچون تقلیل‌گرایی[3]، تفکر سیستمی[4]، شبیه‌سازی و استفاده از رایانه‌های پیشرفته برای محاسبات و مدلسازی‌های پیچیده استفاده می‌شود. برای مدیریت و مقابله با عدم‌قطعیت‌ها نیز از راهکارهایی استفاده می‌شود که در زیر پس از ارائه تعریف عدم قطعیت به تفصیل‌ به آن‌ها پرداخته شده است.

 چیستی عدم‌قطعیت‌ها

تاریخ با عدم قطعیت همراه بوده و زمان حال، سرشار از عدم قطعیت است. ما با ترکیبی از قطعیت و عدم قطعیت احاطه شده‌ایم. عدم‌قطعیت‌ها بخشی از زندگی روزانه ما هستند که به ندرت آن‌ها را شناسایی می‌کنیم. عدم قطعیت به معنای ندانستن آنچه که در فردا رخ خواهد داد نیست بلکه به معنای ندانستن مسایل،روندها، تصمیم‌ها و رویدادهای سازنده فردا است. اگر نتیجه و پیامد موضوعی در آینده توسط شرایطی تعیین شود که ما در حال حاضر قادر به برآورد یا تخمین آن نباشیم، آن‌گاه آن را غیرقطعی می‌نامیم و نمی‌توانیم هیچ احتمالی را به نتایج مختلف مورد نظر نسبت دهیم.

انواع عدم‌قطعیت‌ها

آینده‌پژوهی با واقعیتی اجتماعی– انسانی مواجه است که به‌ویژه در عصر جدید، از عدم قطعیت بالایی برخوردار است. این عدم قطعیت از دو منشا اصلی نشات می‌گیرد؛ منشا هستی‌شناختی و منشا معرفت‌شناختی. عدم‌قطعیت‌های هستی‌شناختی ناشی از تغییر و تطور دائمی واقعیت‌های اجتماعی هستند. این تطور دائمی ریشه در تغییر شکل حالات ذهنی افرادی دارد که واقعیت‌های اجتماعی مورد نظر را شکل می‌دهند. این تغییرات هستی‌شناختی ممکن است سریع رخ دهند یا به تدریج شکل گیرند. عدم‌قطعیت‌های معرفت شناختی به این اشاره می‌کنند که انسان‌ها همواره در شناخت هر واقعیتی (چه فیزیکی، چه اجتماعی) تحت تاثیر مبانی شناختی–هنجاری خود هستند. مبانی شناختی شامل پیش‌فرض‌هایی است که شناخت بر اساس آنها حاصل می‌شود و مبانی هنجاری نیز نشان دهنده ارزش‌هایی است که افراد بر اساس آن‌ها دست به انتخاب می‌زنند. این مبانی شناختی – هنجاری هنگام شناخت واقعیت به صورت مانع و حجاب عمل می‌کنند. مشاهده، جمع آوری داده و تحلیل داده، مسبوق به مبانی شناختی – هنجاری است.

در جهان امروز به واسطه افزایش تعداد بازیگران، تعدد رقبا، افزایش نوآوری‌ها و محافظت از آن‌ها و پنهان کردن نیات، عدم قطعیت به طور فزاینده‌ای افزایش یافته است و به نظر می‌رسد که روز به روز نیز بیشتر خواهد شد. مواجهه با این عدم‌قطعیت فزاینده، مستلزم اقدامات مختلفی است که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود.

مدیریت حالات ذهنی با استفاده از قدرت رسانه‌ای

رسانه دارای قدرت و توانایی مدیریت و شکل‌دهی حالات ذهنی در جهات مطلوب و مورد نظر است. این یکی از روش‌های مواجهه با منشا هستی شناختی عدم‌قطعیت است، به این معنا که در این حالت به واسطه مدیریت واقعیت اجتماعی و حالات ذهنی، هستی به دست آینده‌پژوه ساخته می‌شود. اصول مرتبط با مدیریت حالات ذهنی به واسطه قدرت رسانه در حوزه دانش ارتباطات و تبلیغات قرار می‌گیرد.

یکی از دلایلی که نقش و جایگاه رسانه‌ها را در جوامع کنونی بیش از پیش برجسته ساخته، تاثیری است که بر «افکارعمومی» دارند. پس از تضعیف قدرت‌های خودکامه و ظهور نظام‌های دموکرات در جهان، «افکار عمومی» و ضرورت توجه به آن به یکی از متغیرهای اصلی در حوزه ارتباطات سیاسی و حکومت‌داری تبدیل شده است. در واقع در بررسی وسایل ارتباط جمعی معاصر مانند: مطبوعات، خبرگزاری‌ها، رادیو و تلویزیون،رسانه‌های ماهواره‌ای و اینترنتی می‌توان آن‌ها را به عنوان مهمترین وسیله ارتباط سیاسی ازقرن 19 تا اواسط قرن 20 به شمار آورد. در دوران کنونی، رسانه‌ها گزارشگر وقایع سیاسی و منعکس‌کننده مذاکرات مجامع سیاسی و نهادهای قانونگذار و تحلیل‌گر و مفسر و منتقد آن‌ها محسوب می‌شوند. رسانه‌ها همچنین به عنوان تریبونی برای بیان و اظهار عقاید سیاسی و وسیله‌ای در دست احزاب و سازمان‌های سیاسی و اشخاص برای بسیج افکارعمومی یا شکل دادن به مرام و مسلکی، ابزاری برای تبلیغات در کشمکش بین دولتها و ناظر برعملکرد حکومت‌ها و از همه مهمتر وسیله‌ای برای آگاه کردن مردم از مسائل مملکتی و اعمال قدرت در جوامع به کار می‌روند.

نقش رسانه در مدیریت حالات ذهنی افراد در فتنه سال 1388 به شکل برجسته نمود یافت. با وجود تبلیغات گسترده و استفاده از اشکال مختلف، رسانه ملّی (رسانه‌های نوشتاری و صوتی – تصویری) توانستند از وارونه جلوه داده شدن واقعیت‌ها و گسترش آشوب‌های خیابانی جلوگیری کنند.

مدیریت چارچوب‌های شناختی – هنجاری[1]

با مراجعه به خبرگانی با چارچوب‌های شناختی- هنجاری گوناگون و اجرای پنل، امکان بررسی واقعیت‌ها، اصلاح، جرح و تعدیل آنها فراهم می‌شود و بدین نحو می‌توان با منشا معرفت‌شناختی عدم‌قطعیت مبارزه کرد. توجه به این نکته ضروری است که اعضای پنل باید کنشگرانی از فضاهای متفاوت باشند تا توانایی ارائه نظرات و دیدگاه‌های مختلف درباره موضوع مورد نظر را دارا باشند. هر اندازه تقاوت منظری این خبرگان بیشتر باشد، امکان دستیابی به تعاریف دقیق‌تر واقعیت‌ها و شناخت بیشتر آنها افزایش خواهد یافت.

عدم قطعیت‌های معرفت شناختی ریشه در ضعف دانشی، عدم آگاهی افراد و جزم اندیشی دارد. اگر بتوان با برگزاری پنل فرصت لازم برای طرح دیدگاه‌های مختلف و پذیرش دیدگاه‌های درست را داد می‌توان از بروز بسیاری از عدم‌قطعیت‌ها جلوگیری کرد. در واقع این نوع عدم قطعیت‌ها زمانی ظهور می‌کنند که افراد نیت‌های مختلفی را با قدرت اختیار و اراده اعمال می‌کنند که اغلب این نیات برای ما ناشناخته هستند.  

تاسیس سازمان‌های چابک آینده‌نگر[2]

سازمان‌های آینده‌نگر به مثابه سیستمی متشکل از سه بخش اصلی چشم، مغز و بازو هستند که به وسیله رشته‌های عصبی با یکدیگر مرتبط شده‌اند. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز از طریق پویش محیطی جمع‌آوری شده و برای تحلیل و ارائه تجویز به مغز و یا کانون‌های تفکر ارسال و در نهایت این تجویزها به واسطه بازوها عملی می‌شوند. در حالت عادی، بین این سه مرحله تاخیر زمانی وجود دارد و این احتمال می‌رود که تجویزهای ارائه شده در زمان اجرا کارایی خود را از دست داده باشند. بنابراین به منظور مقابله با شرایط پیچیده و محیط در حال تغییر، برقراری روابط دو جانبه بین بخش‌ها، ایجاد حلقه بازخورد و تسریع و تقویت این روابط ضرورت خواهد داشت. هر اندازه این سیستم عصبی و ارتباطات دو جانبه بین این بخش‌ها، چابک­تر و سریع­تر شود، سازمان آینده نگرِ چابک­تری به وجود خواهد آمد.

یکی از ضعف‌های اساسی نظام اداری ایران، دیوان سالاری سنگینی است که مانع از پویای و تحرک سیستم اداری شده است. به نظر می‌رسد استفاده از سازمان‌های چابک آینده نظر هم می‌تواند تحرک مجموعه را ارتقاء دهد و هم با پویش دقیق و تجزیه و تحلیل سری و اقدام مناسب عدم قطعیت‌های موجود را مدیریت کند.

رویکرد تکلیف­ گرایی

در رویکرد تکلیف­ گرایی، افراد در مواجهه با عدم‌قطعیت مبادرت به تکلیف‌گرایی می‌کنند، بدین معنا که مبانی شناختی – هنجاری انتخاب می‌کنندکه به قدرت آنها برای سعادتمندشدن خود، ایمان راسخ دارند. در این رویکرد کوشش می‌شود مبانی شناختی– هنجاری پذیرفته شده که به نظر می‌رسد آینده‌ای موفق را تضمین می‌نمایند، انضمامی شود. مهمترین ویژگی رویکرد تکلیف‌گرایی ملزوم کردن خود به عدم تغییر آن هم بر اساس عدم‌قطعیت‌های بیرونی است. این رویکرد اغلب در نگاه دینی و عرفانی قابل مشاهده است. بر این اساس اجرای احکام و آموزه‌های دینی بدون توجه به عدم قطعیت‌ها صورت گرفته و کوشش بر آن است تا آینده بر اساس تکلیف ساخته شود و عدم قطعیت‌ها نیز متناسب با این تکالیف تغییر یابند. این رویکرد برای مدیریت عدم قطعیت‌ها در جمهوری اسلامی ایران می‌تواند بسیار مفید باشد.

انضمامی کردن[3] مبانی شناختی هنجاری دارای 5 مولفه است.

(1) تجلی مبانی شناختی – هنجاری در ساختارهای مادی: برای مثال مخالفت با به کار گرفتن کودکان در مشاغل سخت سبب شده است که هرگز، اره و چکشی به اندازه‌ی دست کودکان ساخته نشود.

(2) تبلور در ساختارهای اجتماعی: همانند شورای نگهبان در نظام جمهوری اسلامی ایران که در هیچ کشور دیگری وجود ندارد و تجلّی ارزش‌های اسلامی است.

(3) تجلی در نظام نظری: همانند اقتصاد اسلامی که بر اساس مبانی شناختی و هنجاری اسلامی شکل گرفته است.

(4) تبلور در نظام عملی: همانند جامعه شناسی دینی که در جهت شناخت جامعه بر اساس مبانی دینی کوشش می‌کند.

(5) تجلی در زبان توصیف واقعیت: مبانی شناختی – هنجاری واژه‌های مورد استفاده در یک زبان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

رهیافت پردازش رایانه‌ای

در این رویکرد شناخت عدم‌قطعیت‌ها با استفاده از پردازش رایانه‌ای محقق می‌شود. با توجه به محدودیت قدرت پردازش مغز انسان در زمان رویارویی با حجم انبوهی از داده‌ها، کاربرد نظام‌های هوشمند رایانه‌ای یا سیستم‌های متخصص[4] در موارد خاص، مفید فایده خواهد بود. این سیستم‌ها، نرم‌افزارهای کامپیوتری هوشمندی هستند که در آن‌ها دانش تخصصی کارشناسان به صورت مجموعه‌های اطلاعات علمی گرد آمده‌اند. این سیستم‌ها نه تنها واجد اطلاعات، بلکه نوعی اندیشه استدلالی نیز هستند و با بهره‌گیری از شیوه‌های جست و جویی (اکتشافی – ابداعی) به استنتاج‌های منطقی می‌پردازند. البته ذکر این مطلب ضروری است که این سیستم‌ها در مواردی که تعداد واقعیت‌های پیش رو محدود هستند، قابلیت کاربرد دارند، اما در آینده‌پژوهی که با واقعیت‌های در هم تنیده سر و کار دارد، این روش‌ها چندان قابل اتکا نیستند. رهیافت پردازش رایانه‌ای بخصوص در پیش‌بینی نتایج احتمالی انتخابات یا شبیه‌سازی و مدل‌سازی تاثیر مهمی در تصمیم‌گیری‌ها دارد.

 تخمین اطلاعاتی

حدس زدن و گمانه زنی درباره رقیب. هر اندازه این گمانه زنی بهتر و دقیق‌تر باشد، مواجهه با عدم قطعیت، موفقیت آمیزتر خواهد بود. گمانه‌زنی و نظریه‌پردازی در مورد نیت‌ها و توانایی نرم و سخت رقیب را تخمین اطلاعاتی می‌گویند که این توانایی‌ها و نیت‌ها را از هر دو جنبه بالقوه و بالفعل مد نظر قرار می‌دهد. از آنجایی که آینده پژوهی اساسا با واقعیت‌های اجتماعی پیچیده‌ای روبرو است که در حالات ذهنی، نیات و توانایی‌های بالقوه و بالفعل بازیگران اجتماعی ریشه دارد. روش تخمین اطلاعاتی می‌تواند هم به عنوان مبنا و پایه ­ای برای روش‌های دیگر به کار گرفته شود و هم به عنوان یک روش مستقل در آینده پژوهی کاربرد داشته باشد.

مهمترین کاربرد تخمین اطلاعاتی کوشش برای نیت‌خوانی رقیب و گمانه‌زنی و تصور خلاقانه از توانایی‌های رقبا است. در عرصه بین‌المللی خوانش نیت رقیب عاملی مهمی در کنش‌ها و واکنش‌های احتمالی است. در طول جنگ سرد آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی بر اساس نوع برداشت و فهم خود از تحرکات همدیگر و گمانه‌زنی از نیات یکدیگر دست به اقدام جدیدی میزدند که جنگ ستار‌گان یا تولید تسلیحات سنگین و پیشرفته بر همین اساس رخ داد. در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر تخمین اطلاعاتی به عنوان مولفه‌ای در مدیریت عدم‌قطعیت‌ها می‌تواند با گمانه‌زنی بر اساس پیش‌زمینه‌ها و تحرکات کنش‌ها و واکنش‌های مناسبی از خود نشان دهد. در بحث پرونده هسته‌ای ایران تخمین اطلاعاتی می‌تواند نقش موثری در نیت‌خوانی رقیب و واکنش سریع داشته باشد.

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 19، فروردین 1394

[1] Cognitive-Normative Framework

[2] Anticipatory Organization

[3] Concretize

[4]Expert systems

[1] complexity

[2] Uncertainty

[3] Reductionism

[4] Systems thinking

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.